National Livestock Mission 2026: शेळीपालनासाठी ₹50 लाखांपर्यंत अनुदान; कोणाला मिळते आणि अर्ज कसा करायचा?

National Livestock Mission 2026: शेळीपालनाचा व्यवसाय सुरू करायचा म्हटले की सर्वात आधी प्रश्न येतो तो भांडवलाचा. चांगल्या जातीच्या शेळ्या खरेदी करणे, गोठा उभारणे, चारा आणि पाण्याची व्यवस्था करणे, औषधोपचार तसेच मजुरांचा खर्च भागवणे यासाठी मोठी गुंतवणूक लागते.

अशा मोठ्या प्रमाणावर शेळीपालन व्यवसाय उभारू इच्छिणाऱ्या उद्योजकांसाठी केंद्र सरकारची National Livestock Mission (NLM) योजना उपयोगी ठरू शकते.

या योजनेअंतर्गत शेळी आणि मेंढी प्रजनन फार्म उभारण्यासाठी पात्र प्रकल्पांना 50% भांडवली अनुदान मिळू शकते. प्रकल्पाच्या आकारानुसार अनुदानाची मर्यादा ₹10 लाखांपासून ₹50 लाखांपर्यंत आहे.

पण इथे एक गोष्ट आधी समजून घ्या. हे अनुदान 5 किंवा 10 शेळ्या खरेदी करण्यासाठी मिळणारे सामान्य अनुदान नाही. NLM मध्ये ठरावीक संख्येने शेळ्या किंवा मेंढ्या असलेला व्यावसायिक प्रजनन प्रकल्प उभारावा लागतो. त्यासाठी जमीन, आर्थिक नियोजन, प्रशिक्षण किंवा अनुभव आणि प्रकल्प अहवाल यांसारख्या अटीही पूर्ण कराव्या लागतात.

चला, ही योजना नेमकी कोणासाठी आहे आणि तिचा लाभ घेण्यासाठी काय करावे लागते ते समजून घेऊया.

National Livestock Mission योजना नेमकी काय आहे?

National Livestock Mission ही भारत सरकारच्या पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय विभागामार्फत राबवली जाणारी योजना आहे.

पशुपालन क्षेत्रात नवीन व्यवसाय निर्माण व्हावेत, स्थानिक पशुधनाच्या जातींचा विकास व्हावा आणि ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी वाढाव्यात, हा या योजनेमागचा उद्देश आहे.

या मिशनमध्ये शेळी-मेंढी पालनाबरोबरच ग्रामीण कुक्कुटपालन, वराहपालन आणि पशुखाद्य व चारा उत्पादनाशी संबंधित उद्योगांचाही समावेश आहे.

शेळीपालनासाठी असलेल्या घटकाचे नाव Establishment of Entrepreneurs for Breed Development in Small Ruminant Sector (Sheep and Goat Farming) असे आहे.

यामध्ये शेळ्या किंवा मेंढ्यांचा प्रजनन फार्म उभारणाऱ्या पात्र व्यक्ती आणि संस्थांना आर्थिक सहाय्य दिले जाते.

शेळीपालनासाठी किती अनुदान मिळते?

NLM अंतर्गत शेळी-मेंढी प्रजनन फार्मसाठी प्रकल्पाच्या पात्र भांडवली खर्चाच्या 50% पर्यंत अनुदान दिले जाते.

अनुदानाची कमाल मर्यादा प्रकल्पाच्या आकारानुसार ठरते.

शेळी किंवा मेंढी गट	कमाल अनुदान
100 माद्या + 5 नर	₹10 लाख
200 माद्या + 10 नर	₹20 लाख
300 माद्या + 15 नर	₹30 लाख
400 माद्या + 20 नर	₹40 लाख
500 माद्या + 25 नर	₹50 लाख

उदाहरणार्थ, 300 माद्या आणि 15 नर असलेला पात्र प्रकल्प उभारल्यास त्यासाठी कमाल ₹30 लाख अनुदानाची मर्यादा आहे.

याचा अर्थ प्रत्येक अर्जदाराला ही संपूर्ण रक्कम मिळेल असे नाही. प्रत्यक्ष अनुदान प्रकल्पाचा पात्र खर्च, मंजूर रक्कम आणि योजनेच्या अटींवर ठरते.

एक महत्त्वाची गोष्ट: ₹50 लाखांचे अनुदान मिळवण्यासाठी 500 माद्या आणि 25 नर असलेला प्रकल्प आवश्यक आहे. छोट्या प्रकल्पासाठी अनुदानाची मर्यादा त्यानुसार कमी असते.

NLM योजनेत किती शेळ्या असणे आवश्यक आहे?

या योजनेअंतर्गत किमान 100 माद्या आणि 5 नर असलेला शेळी किंवा मेंढी प्रजनन प्रकल्प उभारता येतो.

प्रकल्पाचा आकार पुढीलप्रमाणे वाढवता येतो:

• 100 माद्या + 5 नर
• 200 माद्या + 10 नर
• 300 माद्या + 15 नर
• 400 माद्या + 20 नर
• 500 माद्या + 25 नर

म्हणजेच, ही योजना व्यावसायिक स्तरावर शेळी-मेंढी प्रजनन व्यवसाय उभारू इच्छिणाऱ्यांसाठी आहे.

शेळ्या किंवा मेंढ्यांची निवड करताना योजनेच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये दिलेल्या देशी जातींच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. प्रकल्पात वापरल्या जाणाऱ्या पशुधनाच्या जातींची निवड संबंधित तांत्रिक निकषांनुसार करावी लागते.

या योजनेसाठी कोण अर्ज करू शकतो?

NLM योजनेत केवळ वैयक्तिक शेतकरीच नव्हे, तर काही संस्था आणि गटांनाही अर्ज करता येतो.

पात्र अर्जदारांमध्ये पुढील घटकांचा समावेश होतो:

1. वैयक्तिक उद्योजक.
2. स्वयं-सहायता बचत गट (SHG).
3. शेतकरी उत्पादक संस्था (FPO).
4. शेतकरी सहकारी संस्था (FCO).
5. संयुक्त दायित्व गट (JLG).
6. कंपनी अधिनियमाच्या कलम 8 अंतर्गत नोंदणीकृत कंपन्या.

अर्जदार कोणत्याही प्रवर्गातील असला तरी प्रकल्पासाठी आवश्यक पात्रता आणि आर्थिक अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

अनुदान मिळवण्यासाठी कोणत्या अटी पूर्ण कराव्या लागतात?

फक्त शेळीपालन सुरू करण्याची इच्छा आहे म्हणून या योजनेचा लाभ मिळत नाही. प्रकल्प प्रत्यक्ष उभारण्याची आणि दीर्घकाळ चालवण्याची क्षमता अर्जदाराकडे असणे आवश्यक आहे.

1. शेळीपालनाचे प्रशिक्षण किंवा अनुभव

अर्जदाराने शेळीपालनाचे प्रशिक्षण घेतलेले असावे किंवा संबंधित क्षेत्रात कामाचा अनुभव असावा.

स्वतःकडे प्रशिक्षण किंवा अनुभव नसेल, तर प्रकल्पाचे व्यवस्थापन करण्यासाठी प्रशिक्षित तज्ज्ञ किंवा अनुभवी व्यक्तीची व्यवस्था असणे आवश्यक आहे.

2. स्वतःची किंवा भाडेतत्त्वावरील जमीन

प्रकल्प उभारण्यासाठी आवश्यक जमीन अर्जदाराकडे स्वतःची किंवा वैध भाडेकरारावर असावी.

FPO, FCO, SHG आणि JLG यांच्यासाठी जमिनीच्या बाबतीत स्वतंत्र प्रक्रिया लागू होऊ शकते.

3. आर्थिक क्षमता

प्रकल्पाचा उर्वरित खर्च उभारण्याची क्षमता अर्जदाराकडे असावी.

हा खर्च बँक कर्ज, वित्तीय संस्थेचे कर्ज किंवा स्वतःच्या निधीतून भागवता येतो. योजनेच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार प्रकल्प खर्चाच्या किमान 10% रक्कम मार्जिन मनी म्हणून उपलब्ध असणे आवश्यक आहे.

4. किमान तीन वर्षे प्रकल्प चालवण्याची क्षमता

प्रकल्प पूर्ण झाल्यानंतर तो किमान तीन वर्षे चालवण्याची क्षमता अर्जदाराकडे असावी.

5. KYC आणि इतर कागदपत्रे

अर्जदाराकडे आधार, PAN, बँक खाते आणि प्रकल्पाशी संबंधित आवश्यक कागदपत्रे असणे गरजेचे आहे.

शेळीपालनासाठी प्रकल्प अहवाल (DPR) का आवश्यक आहे?

NLM योजनेसाठी अर्ज करताना सविस्तर प्रकल्प अहवाल म्हणजेच Detailed Project Report (DPR) तयार करावा लागतो.

हा अहवाल केवळ कर्ज मिळवण्यासाठी नसतो. तुमचा व्यवसाय आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य आहे का, किती गुंतवणूक लागणार आहे आणि त्यातून उत्पन्न कसे मिळणार आहे, हे त्यातून स्पष्ट होते.

प्रकल्प अहवालात साधारणपणे पुढील माहिती असते:

• प्रकल्पाचे ठिकाण आणि उपलब्ध जमीन.
• शेळ्या किंवा मेंढ्यांची संख्या आणि जाती.
• प्रजननासाठी नर आणि मादी प्राण्यांचे नियोजन.
• गोठा बांधकाम आणि आवश्यक सुविधा.
• चारा आणि खाद्य व्यवस्थापन.
• पाणी आणि वीज व्यवस्था.
• पशुवैद्यकीय सेवा आणि आरोग्य व्यवस्थापन.
• उपकरणे आणि यंत्रसामग्रीचा खर्च.
• मजूर आणि व्यवस्थापन खर्च.
• अपेक्षित उत्पादन आणि विक्रीचे नियोजन.
• प्रकल्पाचा एकूण खर्च आणि आर्थिक स्रोत.

DPR तयार करताना केवळ अनुदान मिळवण्याच्या दृष्टीने आकडे भरू नका. प्रत्यक्ष बाजारभाव, बांधकाम खर्च आणि चाऱ्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन खर्च मांडणे महत्त्वाचे आहे.

NLM योजनेसाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?

अर्जदार आणि प्रकल्पाच्या प्रकारानुसार कागदपत्रांची यादी बदलू शकते. साधारणपणे खालील कागदपत्रांची आवश्यकता असते:

• आधार कार्ड.
• PAN कार्ड.
• अर्जदाराचा फोटो.
• बँक खाते तपशील.
• मागील सहा महिन्यांचे बँक स्टेटमेंट.
• लागू असल्यास मागील तीन वर्षांचे आयकर विवरणपत्र (ITR).
• जमीन मालकीचा पुरावा किंवा भाडेकरार.
• शेळीपालन प्रशिक्षण प्रमाणपत्र किंवा अनुभवाचा पुरावा.
• सविस्तर प्रकल्प अहवाल (DPR).
• बँकेचे कर्ज मंजुरीपत्र, लागू असल्यास.
• अर्जदाराच्या आर्थिक हिस्स्याचा पुरावा.
• संस्था किंवा कंपनी असल्यास नोंदणी आणि संबंधित आर्थिक कागदपत्रे.
• योजनेनुसार आवश्यक असलेली इतर कागदपत्रे.

अर्ज करण्यापूर्वी NLM पोर्टलवरील अद्ययावत Document List तपासा. सर्व अर्जदारांना एकसारखी कागदपत्रे लागू असतीलच असे नाही.

NLM शेळीपालन योजनेसाठी ऑनलाइन अर्ज कसा करावा?

या योजनेसाठी अर्ज ऑनलाइन पद्धतीने केला जातो.

अधिकृत पोर्टल:

https://nlm.udyamimitra.in

अर्जाची सर्वसाधारण प्रक्रिया पुढीलप्रमाणे आहे.

पहिली पायरी: अधिकृत पोर्टलवर नोंदणी करा

NLM च्या अधिकृत पोर्टलला भेट द्या. अर्जदाराची माहिती भरून नोंदणी प्रक्रिया पूर्ण करा.

दुसरी पायरी: शेळी-मेंढी प्रजनन प्रकल्प निवडा

Entrepreneurship Development Programme अंतर्गत Sheep and Goat Farming हा संबंधित घटक निवडा.

तिसरी पायरी: प्रकल्पाची माहिती भरा

प्रकल्पाचे ठिकाण, शेळ्या किंवा मेंढ्यांची संख्या, अर्जदाराची माहिती, जमीन आणि आर्थिक नियोजन यांचे तपशील भरा.

चौथी पायरी: DPR आणि कागदपत्रे अपलोड करा

तयार केलेला प्रकल्प अहवाल आणि पोर्टलवर मागितलेली सर्व कागदपत्रे अपलोड करा.

पाचवी पायरी: अर्ज सादर करा

सर्व माहिती तपासून अर्ज सबमिट करा. अर्ज क्रमांक आणि पोचपावती जतन करून ठेवा.

सहावी पायरी: अर्जाची छाननी आणि बँक कर्ज प्रक्रिया

अर्जाची तपासणी राज्य अंमलबजावणी यंत्रणेकडून केली जाते. प्राथमिक शिफारशीनंतर प्रकल्पासाठी बँक किंवा वित्तीय संस्थेकडून कर्ज मंजुरीची प्रक्रिया होऊ शकते.

सातवी पायरी: अंतिम मंजुरी

राज्यस्तरीय कार्यकारी समिती (SLEC) प्रकल्पाची शिफारस केंद्र सरकारच्या संबंधित विभागाकडे पाठवते. त्यानंतर प्रकल्पाचा विचार करून अनुदान मंजुरीची प्रक्रिया होते.

अर्ज सादर केला म्हणजे अनुदान मंजूर झाले असे समजू नका. प्रत्येक टप्प्यावर आवश्यक अटी पूर्ण कराव्या लागतात.

अनुदानाची रक्कम कशी मिळते?

NLM अंतर्गत मंजूर अनुदान दोन समान हप्त्यांमध्ये दिले जाते.

पहिला हप्ता: बँक किंवा वित्तीय संस्थेकडून कर्जाचा पहिला हप्ता वितरित झाल्यानंतर आणि आवश्यक पडताळणी पूर्ण झाल्यानंतर अनुदानाचा पहिला हप्ता संबंधित बँक किंवा वित्तीय संस्थेकडे पाठवला जातो.

दुसरा हप्ता: प्रकल्प पूर्ण झाल्यानंतर आणि राज्य अंमलबजावणी यंत्रणेने त्याची पडताळणी केल्यानंतर उर्वरित अनुदान दिले जाते.

स्वतःच्या निधीतून प्रकल्प उभारणाऱ्या अर्जदारांसाठीही स्वतंत्र नियम आहेत. अशा प्रकल्पाचे बँकेकडून मूल्यांकन आवश्यक असते. तसेच उर्वरित खर्चासाठी शेड्युल्ड बँकेची तीन वर्षे वैध असलेली बँक गॅरंटी द्यावी लागू शकते.

म्हणूनच अनुदानाची रक्कम आधीच हातात मिळेल असे गृहीत धरून प्रकल्प सुरू करणे योग्य नाही.

कोणत्या खर्चासाठी अनुदान मिळत नाही?

ही बाब अर्जदारांनी विशेष लक्षात घ्यावी.

NLM च्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार खालील खर्चासाठी अनुदान दिले जात नाही:

• जमीन खरेदी.
• जमिनीचे भाडे किंवा लीज खर्च.
• व्यवसायासाठी खेळते भांडवल (Working Capital).
• वैयक्तिक वापरासाठी वाहन.
• कार्यालयीन जागा किंवा संबंधित खर्च.

अनुदानासाठी पात्र असलेल्या बांधकाम, उपकरणे आणि इतर घटकांची यादी अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांच्या Annexure मध्ये दिलेली आहे. त्यामुळे प्रकल्पाचा खर्च तयार करताना प्रत्येक बाब पात्र आहे का, हे तपासा.

NLM आणि महाराष्ट्रातील शेळी-मेंढी गट वाटप योजना यात काय फरक आहे?

दोन्ही योजना शेळीपालनाशी संबंधित असल्या तरी त्यांचा उद्देश वेगळा आहे.

महाराष्ट्रातील शेळी-मेंढी गट वाटप योजनेत पात्र लाभार्थ्यांना 10 शेळ्या आणि 1 बोकड किंवा 10 मेंढ्या आणि 1 नर मेंढा असा गट देण्याची तरतूद आहे.

दुसरीकडे, NLM ही मोठ्या प्रमाणावर प्रजनन फार्म उभारण्यासाठीची योजना आहे.

मुद्दा	शेळी-मेंढी गट वाटप योजना	National Livestock Mission
मुख्य उद्देश	पात्र लाभार्थ्यांना शेळी किंवा मेंढी गट देणे	व्यावसायिक प्रजनन फार्म उभारणे
प्रकल्पाचा आकार	10 शेळ्या + 1 बोकड यांसारखा गट	किमान 100 माद्या + 5 नर
अनुदान	संबंधित राज्य योजनेनुसार	पात्र भांडवली खर्चाच्या 50% पर्यंत
कमाल अनुदान	लागू राज्य योजनेनुसार	₹50 लाख
अर्ज पोर्टल	महाराष्ट्र पशुसंवर्धन विभागाचे पोर्टल	NLM Udyamimitra पोर्टल

तुम्हाला कमी प्रमाणात शेळीपालन सुरू करायचे असेल, तर महाराष्ट्र शासनाच्या शेळी-मेंढी गट वाटप योजनेची माहिती तपासा. मोठ्या प्रमाणावर प्रजनन फार्म उभारायचा असेल, तर NLM च्या अटींचा अभ्यास करा.

NLM योजनेसाठी अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

योजनेबद्दल अर्ज करण्यापूर्वी किंवा प्रकल्प अहवाल तयार करण्यापूर्वी खालील सरकारी संकेतस्थळांवर माहिती तपासा.

• NLM ऑनलाइन अर्ज पोर्टल: https://nlm.udyamimitra.in/
• केंद्र सरकार – पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय विभाग: https://dahd.gov.in/
• महाराष्ट्र पशुसंवर्धन विभाग – NLM माहिती: https://dahd.maharashtra.gov.in/en/scheme/national-livestock-mission/
• NLM मार्गदर्शक सूचना: https://www.dahd.gov.in/sites/default/files/2026-04/NLMGuidelinesJan2025.pdf

शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा

NLM योजनेत ₹50 लाखांपर्यंत अनुदान मिळण्याची तरतूद आहे, पण त्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर शेळी-मेंढी प्रजनन फार्म उभारण्याची तयारी असावी लागते. किमान 100 माद्या आणि 5 नर असलेला प्रकल्प, जमीन, प्रशिक्षण किंवा अनुभव, आर्थिक क्षमता आणि व्यवस्थित प्रकल्प अहवाल या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.

फक्त अनुदानाची रक्कम पाहून प्रकल्प सुरू करू नका. आधी आपल्या भागात चारा किती उपलब्ध आहे, शेळ्यांची खरेदी कुठून करणार, पशुवैद्यकीय सुविधा आहेत का आणि तयार होणाऱ्या पिल्लांची विक्री कुठे करणार याचा हिशोब करा.

व्यवसायाचा आराखडा व्यवस्थित असेल, तर सरकारी अनुदानाचा उपयोग प्रकल्प उभारण्यासाठी होऊ शकतो.

शेती, पशुपालन आणि सरकारी योजनांबद्दल अशाच उपयुक्त माहितीसाठी Shetkari Business सोबत जोडलेले राहा.

शेती आणि पशुपूरक व्यवसायासाठी उपयुक्त मार्गदर्शक (PDF eBooks):

📚 सर्व कृषी व्यवसाय ई-पुस्तके (Shetkari Business Store) येथे पहा

🌿 मोरिंगा (शेवगा) पावडर व चारा प्रक्रिया व्यवसाय संपूर्ण मार्गदर्शक PDF

🧅 कांदा पावडर व डिहायड्रेशन उद्योग संपूर्ण गाईड PDF